Direct indirect | dolaysız, dolaylı cümleler

Bir söz, sözü söyleyen kişinin ağzından çıktığı gibi aynen ifade edilirse, bu “direct” dolaysız cümle olur. Birisinin söylediği söz, yani birisinin söylediği cümle, diğeri tarafından başka birisine aktarılırsa, bunlar “indirect” dolaylı cümle olur.

Direct cümleye örnek: 

Dün Ali “Ben her gün okula giderim.” Dedi.

“Indirect” cümlede ise kişi, birisinin söylediği sözü kendi kelimeleriyle aktarıyor.

Dün Ali her gün okula gittiğini söyledi.

Direct cümlelerin yapısı ikiye ayrılır.  

•  Ana cümle (main clause)
•  Yan cümle (subordinate clause)

Tırnak içindeki bölüm, yani aktarılan söz, yan cümledir. Cümlenin tamamı ana cümledir. Türkçe’de yan cümle, ana cümlenin içindedir. İngilizce’de genellikle yan cümle sondadır.

Direct cümlelerin indirect şekle çevrilişi değişik uygulama gerektirmesi bakımından üç şekilde olur.

1- (Statement) olumlu, olumsuz düz cümleler.

2- (Question) soru cümleleri.

3- (Imperative) emir cümleleri.

Olumlu, olumsuz düz cümleler.

Bu gruptaki “direct” cümlelerin “indirect” hale çevrilmesinde iki noktaya dikkat ediniz.

A) Ana cümle “The Simple Present Tense”mi yoksa “ The Simple Past Tense” mi?

B) Ana cümleden sonra, yan cümleye başlarken “to” ile bağlı bir “indirect object” (dolaylı tümleç) var mı? Yani “to me”, “to him”, “to his father”, “to the director” gibi.

Bu iki unsura bağlı olarak dört çeşit “direct” cümle vardır.


Ana cümle Simple Present Tense, indirect object yok.

1. All the time Hakan says “I like ice cream.”
   Hakan her zaman “Dondurma severim” der. 
   
   
2. Ana cümle Simple Present Tense, indirect object var.

All the time Hakan says to his friends “I like ice cream.”
Hakan her zaman arkadaşlarına “Dondurma severim” der.

3. Ana cümle Simple. Past Tense, indirect object yok.

Yesterday Hakan said “I like ice cream.”
Hakan dün “Dondurma severim” dedi.  

4. Ana cümle Simple Past Tense, indirect object var.

Yesterday Hakan said to me “I like ice cream.”
Hakan dün bana “Dondurma severim” dedi.  

Kural:

 
A) Ana cümlede “indirect object” varsa “indirect”e çevrilirken “say” fiili “tell”e dönüşür.

B) Yan cümledeki şahıs zamirleri, sözü söyleyenin bahsettiği kişiye göre değişikliğe uğrar.

C) “Direct” cümledeki ana cümle “Simple Present Tense” ise “indirect”e çevirirken yan cümlenin zamanı aynen kalır. Eğer ana cümle “Simple Past Tense” ise “indirect”e çevrilirken yan cümlenin zamanı da bir derece “Past”laşır.

1. 
   Hakan says “I like ice cream.”
   Hakan “Dondurma severim” der.
   
   
   A) Ana cümlede “say” fiilinden sonra “to me”, “to you”, “to him” gibi bir “indirect object” bulunmadığı için “say” fiili aynen kalır. Yan cümlenin tırnakları kaldırılır ve ana cümle ile yan cümle arasına “that” bağlacı yerleştirilir.  

Hakan says that ______________________


B) Yan cümledeki birinci şahıs zamiri olan “l”, üçüncü şahıs zamiri olan “he”ye dönüşür. Çünki Hakan kendisinden bahsetmektedir.

Hakan says that he ______________________

C) Ana cümlenin fiili “Simple Present Tense” olduğu için, yan cümlenin fiili de değişmeyerek “Simple Present Tense” olarak kalır.

Hakan says that he likes ice cream.
Hakan Dondurma sevdiğini söyler.

2) Hakan says to his friends “I like ice cream.”
Hakan arkadaşlarına “Dondurma severim” der.

A) Ana cümlede “say” fiilinden sonra “indirect object” (to his friends) olduğu için “say” fiili “tell”e dönüşür ve yine “direct object”ten sonra “that” bağlacı getirilir.

Hakan tells to his friends that ______________________

B) Yan cümledeki birinci şahıs zamiri olan “I”, üçüncü şahıs zamiri olan “he”ye dönüşür.

Hakan tells to his friends that he ______________________

C) Ana cümlenin fiili “Simple Present Tense” olduğu için yan cümlenin fiili de değişmeyerek “Simple Present Tense” olarak kalır.

Hakan tells to his friends that he likes ice cream.
Hakan arkadaşlarına dondurma sevdiğini söyler.

Hakan said “I like ice cream.”
Hakan “Dondurma severim” dedi.

A) Ana cümlede fiilden sonra “indirect object” bulunmadığı için fiil aynen kalır. (tell’e dönüşmez.) Fiilden sonra “that” bağlacı getirilir.

Hakan said that ______________________

B) Yan cümledeki birinci şahıs zamiri olan “l”, üçüncü şahıs zamiri olan “he”ye dönüşür. 

Hakan said that he ______________________

C) Ana cümlenin fiili “Simple Past Tense” olduğu için yan cümlenin fiili de bir derece “Past”laşır.

Hakan said that he liked ice cream.
Hakan dondurma sevdiğini söyledi.

Hakan said to me “I like ice cream.”
Hakan bana “Dondurma severim” dedi.

A) Ana cümledeki fiilden sonra “indirect object” (to me) bulunduğu için “say” fiili “tell’e dönüşür. Fakat fiilimiz “Simple Past Tense” olduğu için onun da “Simple Past Tense”i olan “told”u alıyoruz. Yine “direct object”ten sonra da “that” bağlacını getiriyoruz. 

Hakan told me that ______________________

B) Yan cümledeki birinci şahıs zamiri olan “l”, üçüncü şahıs zamiri olan “he”ye dönüşür.

Hakan told me that he ______________________

C) Ana cümlenin fiili “Simple Past Tense” olduğu için, yan cümlenin fiili de bir derece “Past”laşır.

Hakan bana dondurma sevdiğini söyledi.

Ana cümlenin “direct” ve “indirect” cümlelerde kullanılan fiil çekimleri aşağıdaki tabloda verilmiştir. 

Direct - Indirect ile örnekler :

 
Şimdi bir örnek cümle ele alalım ve bu tense’lerin hepsi için uygulayalım.

1. Selma said “I write an e-mail.”
   Selma “Ben bir e-mail yazarım.” dedi.
   
   
   Selma said that she wrote an e-mail.
   Selma bir e-mail yazdığını söyledi.
    
2. Selma said “I am writing an e-mail.”
   Selma “Ben bir e-mail yazıyorum” dedi.
   
   Selma said that she was writing an e-mail.
   Selma bir e-mail yazdığını söyledi.
3.  Selma said “I wrote an e-mail.”
   Selma “Ben bir e-mail yazdım” dedi.
   
   Selma said that she had written an e-mail.
   Selma bir e-mail yazmış olduğunu söyledi.
4. Selma said “I was writing an e-mail.”
   Selma “Bir e-mail yazıyordum” dedi.
   
   Selma said that she had been writing an e-mail.
   Selma bir e-mail yazmakta olduğunu söyledi.
5. Selma said “I will write an e-mail.”
   Selma “Bir e-mail yazacağım” dedi.
   
   Selma said that she would write an e-mail.
   Selma bir e-mail yazacağını söyledi.
6. Selma said “I will be writing an e-mail.”
   Selma “Bir e-mail yazıyor olacağım” dedi.
   
   Selma said that she would be writingan e-mail.
   Selma bir e-mail yazıyor olacağını söyledi.
7. Selma said “I have written an e-mail.”
   Selma “Bir e-mail yazdım” dedi.
   
   Selma said that she had written an e-mail.
   Selma bir e-mail yazdığını söyledi.
8. Selma said “I have been writing an e-mail.”
   Selma “Bir e-mail yazmaktayım” dedi.
   
   Selma said that she had been writing an e-mail.
   Selma bir e-mail yazmakta olduğunu söyledi.
9. Selma said “I had written an e-mail.”
   Selma “Bir e-mail yazmıştım” dedi.
   
   
   Selma said that she had written an e-mail.
   Selma bir e-mail yazmış olduğunu söyledi.
   
   
10. Selma said “I had been writing an e-mail.”
    Selma “Bir e-mail yazmaktaydım” dedi.
    
    
    Selma said that she had been writing an e-mail.
    Selma bir e-mail yazmakta olduğunu söyledi.
    
    
    Dikkat ederseniz 9. ve 10. sıradaki örneklerimizde “direct” cümledeki fiillerimiz “The Past Perfect Tense” ve “The Past Perfect Continuous Tense” olduğu için “indirect” cümlede de aynı oluyor. Çünkü bu “tense”lerin birer derece daha “past”ı yoktur. Daha fazla “past”laştırmak olanağı olmadığı için aynı kalıyor.

1. Selma said “I will have written an e-mail.”
   Selma “Bir e-mail yazmış olacağım” dedi.
   
   
   Selma said that she would have written an e-mail.
   Selma bir e-mail yazmış olacağını söyledi.
   
   
   
2. Selma said “I will have been writing an e-mail.”
   Selma “Bir e-mail yazmakta olacağım” dedi.
   
   

Selma said that she would have written an e-mail.”
Selma “Bir e-mail yazmakta olacağım” dedi.

3. Selma said that she would have been writing an e-mail.
   Selma bir e-mail yazmakta olacağını söyledi.
   
   

“Direct” cümleler “indirect” cümle haline çevrilirken işaret sıfatları da şöyle bir değişikliğe uğruyor.

 – o (şu)

 these – those bunlar – onlar (şunlar)  

Ayla said “I saw this house.”
Ayla “Bu evi gördüm” dedi.

Ayla said that she had seen that house.
Ayla o evi görmüş olduğunu söyledi. 

He said “I bought these books.”
O, “Bu kitapları satın aldım” dedi.

He said that he had bought those books.
O, o kitapları satın almış olduğunu söyledi.


Zaman zarfları ve yer zarfları sözün aktarıldığı yere ve zamana göre değişikliğe uğrar. Bunlar liste halinde verilmiştir.

He said “I ate an apple yesterday.”
O “Dün bir elma yedim” dedi. 

He said that he had eaten an apple the day before.
O, bir gün önce bir elma yemiş olduğunu söyledi. 

Ayşe said to me “I am going to Ankara tomorrow.”
Ayşe bana “Yarın Ankara’ya gidiyorum” dedi. 

Ayşe told me that she was going to Ankara the next day.
Ayşe bana ertesi gün Ankara’ya gideceğini söyledi.

He said “I am a doctor.”
O “Ben bir doktorum” dedi.

He said that he was a doctor.
O, bir doktor olduğunu söyledi.

Ahmet said “I want to go to Antalya .”
Ahmet “Ben Antalya’ya gitmek isterim” dedi.

Ahmet said that he wanted to go to Antalya .
Ahmet Antalya’ya gitmek istediğini söyledi.